लातूर नेता डिजिटल न्यूज; पुणे :
मराठी चित्रपटसृष्टी, रंगभूमी आणि महाराष्ट्राची अस्सल लोककला असलेल्या तमाशा-लावणी विश्वातील अत्यंत दिग्गज कलाकार मधु कांबीकर यांचे आज, १२ ऑक्टोबर रोजी पुण्यात निधन झाले. वयाच्या ७३ व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. गेल्या काही वर्षांपासून प्रकृतीच्या अस्वास्थ्यामुळे त्या कलाविश्वापासून दूर होत्या. मात्र, त्यांचा लोककलेतील समृद्ध वारसा आणि संघर्षमय जीवनप्रवास महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक स्मृतीत अजरामर राहील.
१. जन्म आणि खडतर बालपण
मधु कांबीकर यांचा जन्म २८ जुलै १९५३ रोजी बीड जिल्ह्यातील गेवराई तालुक्यातील मालेगाव (खुर्द) येथे एका कोल्हाटी समाजात झाला. त्यांचे कुटुंब कलावंतांचे होते. घरात अत्यंत गरिबी आणि सततची भटकंती अशा प्रतिकूल परिस्थितीत त्यांचे बालपण गेले.
त्यांचे वडील स्वतः लोककलाकार होते. गरिबी आणि भटकंतीमुळे शालेय शिक्षण फारसे पूर्ण होऊ शकले नाही. परिणामी, अत्यंत लहान वयातच त्यांनी वडिलांसोबत तमाशाच्या फडात पाय ठेवला. तमाशा संचात नृत्य आणि गायनाचे धडे गिरवत त्यांनी आपल्या कलाजीवनाची संघर्षमय सुरुवात केली.
२. तमाशाच्या फडापासून लोककलेच्या मानबिंदूपर्यंत
तमाशाच्या फडातून आणि लावणीच्या सादरीकरणातून मधु कांबीकर यांनी महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली. ग्रामीण मातीतील रांगडा बाज, अस्सल खानदानी लावणी आणि चेहऱ्यावरील सजीव भाव यांमुळे त्या अल्पावधीतच प्रेक्षकांच्या लाडक्या कलावंत ठरल्या.
त्यांनी केवळ लावणी सादर केली नाही, तर तिचे पावित्र्य आणि परंपरा जपण्यासाठी अखंड प्रयत्न केले. पुण्यात त्यांनी बाळसाहेब भोसले यांच्याकडून कथ्थकचे औपचारिक शिक्षणही घेतले. लावणीला शहरी रंगमंचावर आणि उच्चभ्रू रसिकांपर्यंत पोहोचवण्यात त्यांचे मोलाचे योगदान होते. ‘सखी माझी लावणी’ या कार्यक्रमाच्या माध्यमातून त्यांनी लावणी आणि तमाशाचा समृद्ध इतिहास लोकांसमोर मांडला.
३. रुपेरी पडद्यावरील ऐतिहासिक प्रवास
तमाशाच्या फडातून त्यांनी मराठी चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला. त्यांच्यातील अस्सल ग्रामीण ढब आणि अभिनयक्षमता दिग्दर्शक राजदत्त यांनी ओळखली आणि त्यांना ‘शापित’ (१९८२) या चित्रपटात महत्त्वाची भूमिका दिली. या चित्रपटातील ‘बिजली’ या वेठबिगार स्त्रीच्या भूमिकेने त्यांना प्रचंड लोकप्रियता मिळवून दिली. ही भूमिका मराठी चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात मैलाचा दगड ठरली.
त्यानंतरच्या चार दशकांच्या कारकिर्दीत त्यांनी ७५ हून अधिक चित्रपटांमध्ये वैविध्यपूर्ण भूमिका साकारल्या.
गाजलेले प्रमुख चित्रपट व भूमिका:
- शापित: (बिजलीच्या भूमिकेसाठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार व फिल्मफेअर पुरस्कार)
- राघू मैना (१९८२): लोककलाकारांची व्यथा मांडणारा गाजलेला चित्रपट
- हेच माझं माहेर: शकूची बहुआयामी भूमिका (ज्यासाठी पुन्हा सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा राज्य पुरस्कार)
- एक होता विदूषक: डॉ. जब्बार पटेल दिग्दर्शित चित्रपटातील लावणी कलावंत व आईची संवेदनशील भूमिका
- इतर प्रमुख चित्रपट: झपाटलेला, राऊसाहेब, येऊ का घरात, डेबू, गोष्टी छोटी डोंगराएवढी, पाईज लग्नाची इत्यादी.
हिंदी चित्रपटसृष्टीत त्यांनी नाना पाटेकर यांच्यासोबत ‘हम दोनों’ (१९९५) आणि ‘यशवंत’ (१९९७) या चित्रपटांत आईची प्रभावी भूमिका वठवली. तसेच व्यावसायिक रंगभूमीवर ‘वस्त्राहरण’, ‘पुत्राकामेष्टी’ आणि ‘टाईमचा आमचा सेम असता’ यांसारख्या नाटकांतून आपल्या अभिनयाचा ठसा उमटवला.
४. जीवनसंघर्ष आणि प्रकृतीचे संकट
२७ नोव्हेंबर २०१६ रोजी मुंबईतील यशवंत नाट्यमंदिरात (माटुंगा) ‘लावण्य संगीत’ हा कार्यक्रम सादर करत असताना मधु कांबीकर रंगमंचावरच बेशुद्ध पडल्या. त्यांना मेंदूचा तीव्र झटका (पक्षाघात) आला होता. या घटनेनंतर त्या दीर्घकाळ अंथरुणाला खिळून होत्या. प्रकृतीशी प्रदीर्घ लढा दिल्यानंतर १२ ऑक्टोबर रोजी त्यांची प्राणज्योत मालवली.
५. मिळालेले मान-सन्मान व पुरस्कार
- फिल्मफेअर मराठी पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री – ‘शापित’)
- सहा वेळा महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार
- झी चित्र गौरव जीवनगौरव पुरस्कार (२०१८)
- हंसा वाडकर विशेष अभिनेत्री पुरस्कार व नाट्यवर्य केशवराव दाते पुरस्कार
- अध्यक्षपद: २०१३ मधील नागपूर येथील महिला लोककला संमेलन
तमाशाच्या फडातून सुरू झालेला मधु कांबीकर यांचा प्रवास मराठी कलाविश्वाच्या शिखरापर्यंत पोहोचला. ग्रामीण संस्कृती, लावणीचा अस्सल बाज आणि अभिनयातील ताकद यांच्या जोरावर त्यांनी प्रेक्षकांच्या मनात अढळ स्थान निर्माण केले. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासात त्यांचे नाव सदैव आदराने घेतले जाईल. त्यांच्या कार्यकिर्दिला सलाम आणि भावपूर्ण श्रद्धांजली…